İçindekiler
- ESD Ayakkabı Nedir?
- Antistatik İş Ayakkabısı Nedir?
- ESD ile Antistatik Ayakkabı Arasındaki Fark Nedir?
- Elektrikçi Ayakkabısı Nedir?
- ESD, Antistatik ve Elektrikçi Ayakkabısı Karşılaştırması
- ESD Ayakkabı Elektrik Çarpmasına Karşı Korur mu?
- Hangi İş İçin Hangi Ayakkabı Seçilmelidir?
- İş Ayakkabısı Seçerken Hangi Standartlara Bakılmalıdır?
- Doğru Ayakkabı Seçerken Nelere Dikkat Edilmelidir?
- Sıkça Sorulan Sorular
ESD Ayakkabı Nedir?
ESD, İngilizce Electrostatic Discharge, yani elektrostatik deşarj ifadesinin kısaltmasıdır.
İnsan vücudunda yürümek, kıyafetlerin birbirine sürtünmesi veya farklı yüzeylerle temas etmek gibi günlük hareketler sonucunda elektrostatik yük oluşabilir. Normal şartlarda fark edilmeyen bu yük, hassas elektronik bileşenlerle temas edildiğinde ekipmana zarar verebilecek bir deşarja dönüşebilir.
ESD ayakkabılar, kullanıcıda oluşan elektrostatik yükün kontrollü şekilde zemine aktarılmasına yardımcı olmak üzere tasarlanır.
Bu özellik özellikle;
- elektronik üretim,
- yarı iletken üretimi,
- elektronik montaj,
- hassas cihaz üretimi,
- otomotiv elektroniği,
- laboratuvarlar
gibi elektrostatik deşarjın ürün veya ekipman açısından risk oluşturduğu çalışma alanlarında önem taşır.
IEC 61340 serisi standartlar, elektronik cihazların elektrostatik olaylardan korunmasına yönelik ESD kontrol programlarının oluşturulmasında kullanılan temel teknik referanslar arasında yer alır.
Antistatik İş Ayakkabısı Nedir?
Antistatik iş ayakkabıları da vücutta oluşabilecek elektrostatik yükün birikmesini sınırlandırmaya ve yükün kontrollü olarak zemine aktarılmasına yardımcı olur.
EN ISO 20345 kapsamında antistatik özellik için kullanılan elektriksel direnç aralığı genel olarak 100 kiloohm ile 1 gigaohm arasındadır.
Buradaki önemli nokta, ayakkabının tamamen iletken olmamasıdır. Elektriksel direnç belirli bir aralıkta tutularak hem elektrostatik yükün dağıtılmasına yardımcı olunması hem de kullanıcı ile zemin arasında belirli bir direnç bulunması amaçlanır.
Antistatik özellik, birçok iş güvenliği ayakkabısında ürün kodunun yanında “A” işaretlemesiyle gösterilebilir.
Ancak antistatik özellik ile ESD performansı aynı şey değildir.
ESD ile Antistatik Ayakkabı Arasındaki Fark Nedir?
ESD ayakkabı ile antistatik ayakkabı arasındaki temel farklardan biri elektriksel direnç aralığıdır.
Antistatik güvenlik ayakkabılarında direnç aralığı daha geniştir. ESD kontrolünde kullanılan ayakkabılarda ise elektrostatik yükün daha kontrollü şekilde dağıtılabilmesi amacıyla daha dar bir direnç aralığı hedeflenir.
Yaygın kullanılan sınıflandırmada:
- Antistatik ayakkabı: yaklaşık 105–109 Ω
- ESD ayakkabı: yaklaşık 105–108 Ω
aralığında değerlendirilir.
Dolayısıyla ESD gerekliliklerini sağlayan bir ayakkabı antistatik aralığın içerisinde yer alabilir. Ancak her antistatik ayakkabı ESD gerekliliklerini karşılamaz.
Bu ayrım özellikle elektronik üretim ortamlarında önemlidir. Bir fabrikanın genel çalışma alanında antistatik özellik yeterli olabilirken hassas elektronik komponentlerin işlendiği bir EPA (Electrostatic Protected Area) içerisinde ESD kontrol programının gerektirdiği ayakkabı, zemin ve diğer ekipmanların birlikte değerlendirilmesi gerekebilir.
Elektrikçi Ayakkabısı Nedir?
“Elektrikçi ayakkabısı” piyasada elektriksel risk bulunan işlerde kullanılmak üzere tasarlanmış farklı güvenlik ayakkabılarını tanımlamak için kullanılan genel bir ifadedir.
Ancak yalnızca ürün isminde “elektrikçi ayakkabısı” yazması, ayakkabının belirli bir voltaja karşı yalıtım sağladığını kanıtlamaz.
Elektriksel olarak yalıtkan ayakkabıların çalışma prensibi ESD ayakkabının neredeyse tersidir.
ESD ayakkabı statik elektrik yükünün zemine kontrollü biçimde aktarılmasına yardımcı olurken, elektriksel yalıtkan ayakkabı kullanıcı ile elektriksel potansiyel arasında yalıtıcı bir bariyer oluşturmaya yönelik tasarlanır.
Elektriksel yalıtkan ayakkabılara ilişkin Avrupa'daki önemli referanslardan biri EN 50321-1 standardıdır. Ancak kullanılabilecek gerilim seviyesi ayakkabının sınıfına, sertifikasına ve üreticinin belirlediği kullanım şartlarına göre değerlendirilmelidir.
Elektrik işleri için geliştirilen bazı ürünler Avrupa standardından farklı olarak ASTM veya CSA gibi standartlara göre de elektriksel tehlike testlerinden geçirilmiş olabilir.
Bu nedenle seçim yapılırken ürünün üzerinde veya teknik dokümanında hangi standardın ve elektriksel test değerinin belirtildiği mutlaka kontrol edilmelidir.
ESD, Antistatik ve Elektrikçi Ayakkabısı Karşılaştırması
| Özellik | ESD Ayakkabı | Antistatik Ayakkabı | Elektriksel Yalıtkan / Elektrikçi Ayakkabısı |
|---|---|---|---|
| Temel amaç | Elektrostatik yükü kontrollü dağıtmak | Statik elektrik birikimini azaltmak | Elektrik akımına karşı yalıtım sağlamak |
| Genel direnç yaklaşımı | Daha düşük ve dar kontrollü aralık | Daha geniş antistatik aralık | Yüksek elektriksel direnç / izolasyon |
| Hassas elektronik için | Uygun ESD sistemi içerisinde kullanılabilir | Her zaman yeterli olmayabilir | Temel kullanım amacı değildir |
| Elektrik çarpmasına karşı yalıtım | Yalıtkan PPE yerine geçmez | Yalıtkan PPE yerine geçmez | Uygun sertifika ve sınıfa göre tasarlanır |
| Tipik kullanım | Elektronik üretim, montaj, laboratuvar | Endüstri, üretim, çeşitli çalışma alanları | Elektrik bakım, pano, tesisat ve elektrik işleri |
| Kontrol edilmesi gereken | IEC 61340 / ESD şartları | EN ISO 20345 ve A işaretlemesi | İlgili elektriksel standart ve test sınıfı |
ESD Ayakkabı Elektrik Çarpmasına Karşı Korur mu?
ESD ayakkabının temel amacı kullanıcıyı elektrik çarpmasına karşı yalıtmak değildir.
Bu konu en sık yapılan hatalardan biridir.
ESD sistemi, elektrostatik yükün kullanıcı üzerinde birikmesini engellemek amacıyla elektriksel yükün kontrollü biçimde zemine aktarılmasını hedefler. Dolayısıyla elektrik akımından izolasyon sağlamaya çalışan elektriksel yalıtkan ayakkabı ile farklı bir çalışma prensibine sahiptir.
Aynı durum antistatik ayakkabılar için de geçerlidir.
Antistatik bir iş ayakkabısı elektrikle çalışma için sertifikalı bir yalıtkan ayakkabının yerine kullanılmamalıdır.
Elektrikli sistemlerle çalışırken iş yerindeki risk değerlendirmesinde belirlenen elektriksel koruma ekipmanları ve ilgili standartlara uygun ürünler kullanılmalıdır.
Hangi İş İçin Hangi Ayakkabı Seçilmelidir?
Doğru seçim, çalışma ortamındaki temel riskin belirlenmesiyle yapılmalıdır.
Elektronik Üretim ve Montaj
Hassas elektronik komponentlerle çalışan işletmelerde elektrostatik deşarj ürünlere zarar verebilir.
Bu tür ortamlarda ESD kontrol sistemi kapsamında uygun ESD ayakkabıları tercih edilebilir. Ancak yalnızca ayakkabı yeterli değildir; zemin, çalışma yüzeyleri, kıyafetler ve diğer ESD kontrol ekipmanları birlikte değerlendirilmelidir.
Genel Endüstri ve Üretim
Statik elektrik birikiminin azaltılması gereken ancak hassas elektronik komponentlerin bulunmadığı çeşitli üretim ortamlarında antistatik iş ayakkabıları kullanılabilir.
Ayakkabının aynı zamanda burun koruma, delinme direnci, kaymazlık ve çalışma ortamına uygun diğer özellikleri de değerlendirilmelidir.
Elektrik Bakım ve Tesisat İşleri
Elektrik panoları, tesisat sistemleri veya elektriksel tehlikelerin bulunduğu çalışma alanlarında yalnızca ESD ya da antistatik özelliğe bakmak doğru değildir.
Bu işlerde gerekiyorsa elektriksel yalıtım için test edilmiş ve ilgili standarda uygun elektrikçi veya yalıtkan iş ayakkabısı seçilmelidir.
İş Ayakkabısı Seçerken Hangi Standartlara Bakılmalıdır?
İş ayakkabılarında farklı riskler farklı standart veya işaretlemelerle değerlendirilir.
EN ISO 20345, genel amaçlı güvenlik ayakkabılarında kullanılan temel standartlardan biridir. Koruyucu burun, mekanik riskler, kayma direnci ve çeşitli ek performans özelliklerini kapsar.
ESD kontrolü açısından IEC 61340-4-3 ayakkabıların elektriksel direncinin ölçülmesine yönelik test yöntemlerini tanımlar. IEC 61340-5-1 ise hassas elektronik cihazların elektrostatik olaylardan korunmasına yönelik ESD kontrol programları için gereklilikleri içerir.
Elektriksel olarak yalıtkan ayakkabılar ise genel güvenlik ayakkabısından farklı bir elektriksel riski hedeflediğinden EN 50321-1 gibi özel standartlara tabi olabilir.
Burada yalnızca standart numarasına değil, ürünün hangi standarda göre hangi sınıfta ve hangi koşullarda test edildiğine bakılmalıdır.
Doğru Ayakkabı Seçerken Nelere Dikkat Edilmelidir?
Öncelikle iş yerindeki elektriksel risk belirlenmelidir.
Sorulması gereken ilk soru “ESD mi almalıyım?” değil, “hangi riskten korunmaya çalışıyorum?” olmalıdır.
Amaç hassas elektronik cihazları elektrostatik deşarjdan korumaksa ESD gereklilikleri değerlendirilmelidir.
Amaç genel statik elektrik birikimini azaltmaksa antistatik ayakkabı yeterli olabilir.
Doğrudan elektriksel tehlikeye karşı çalışanı korumak gerekiyorsa ilgili elektriksel izolasyon standardına göre test edilmiş ürün seçilmelidir.
Berks'in ayak koruma ürün grubunda ESD özellikli, antistatik ve elektriksel risklere yönelik farklı iş ayakkabısı seçenekleri bulunmaktadır. Ürün seçiminde yalnızca ürün adı değil; çalışma ortamı, risk değerlendirmesi, ürün standardı, elektriksel test değerleri ve üreticinin kullanım talimatları birlikte değerlendirilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
ESD ile antistatik ayakkabı aynı şey midir?
Hayır. İki ayakkabı türü de elektrostatik yükün kontrolüne yardımcı olsa da ESD ayakkabılar daha kontrollü ve daha dar bir elektriksel direnç aralığında değerlendirilir. Her ESD ayakkabı antistatik aralık içerisinde olabilir ancak her antistatik ayakkabı ESD gerekliliklerini karşılamaz.
ESD ayakkabı elektrikçiler tarafından kullanılabilir mi?
ESD ibaresi tek başına ayakkabının elektrik çarpmasına karşı yalıtkan olduğu anlamına gelmez. Elektriksel tehlikeye karşı koruma gerekiyorsa bu amaç için test edilmiş ve uygun standarda sahip ürün seçilmelidir.
Antistatik ayakkabı elektrik çarpmasını önler mi?
Antistatik ayakkabının temel amacı elektrostatik yük birikimini azaltmaktır. Elektrikle çalışma sırasında kullanılacak elektriksel yalıtkan kişisel koruyucu donanımın yerine geçmez.
Her antistatik ayakkabı ESD midir?
Hayır. Antistatik ayakkabıların elektriksel direnç aralığı ESD ayakkabılara göre daha geniştir. ESD gerektiren çalışma alanlarında ürünün ilgili ESD performansının doğrulanması gerekir.
Elektrikçi ayakkabısının üzerinde hangi standarda bakılmalıdır?
Bu, gerçekleştirilen işe ve kullanılan ürünün sertifikasyon sistemine bağlıdır. Avrupa'da elektriksel yalıtkan ayakkabılar için EN 50321-1 önemli standartlardan biridir. Bazı ürünler ASTM veya CSA gibi farklı elektriksel tehlike standartlarına göre de test edilmiş olabilir. Ürünün teknik dokümanı ve risk değerlendirmesi birlikte kontrol edilmelidir.
ESD ayakkabının özelliği zamanla bozulabilir mi?
Ayakkabının aşınması, kirlenmesi, taban yapısındaki değişiklikler veya uygun olmayan tabanlık kullanımı elektriksel performansı etkileyebilir. ESD kontrollü çalışma alanlarında ayakkabıların ve kişi-zemin sisteminin işletmenin ESD prosedürüne göre düzenli olarak kontrol edilmesi önemlidir.